نورواناتومی - جلسه ی اول
دستگاه عصبی دارای دو بخش است:
1- دستگاه عصبی مرکزی ( C.N.S ) که شامل مغز و نخاع است
2- دستگاه عصبی محیطی ( P.N.S ) که شامل اعصاب مغزی و نخاعی و عقده های مربوط به ان ها است.
در C.N.S تعداد زیادی سلول عصبی به نام نورون وجود دارد که توسط نوروگلیا حمایت می شوند.
دستگاه عصبی خودکار بخشی از دستگاه عصبی است که به ساختارهای غیر ارادی مانند قلب, عضله ی صاف و غدد داخلی بدن عصب می دهد. الیاف ان در سراسر دستگاه های عصبی مرکزی و محیطی توزیع شده است. دستگاه عصبی خودکار به دو بخش سمپاتیک و پاراسمپاتیک تقسیم می شود. فعالیت های بخش سمپاتیک دستگاه خودکار بدن را برای یک موقعیت اورژانس اماده می کند و فعالیت های بخش پاراسمپاتیک دستگاه خودکار به حفظ و ذخیره سازی انرژی در بدن کمک می کند.
نورون ( Neuron )
نورون به سلول عصبی و زواید ان گفته می شود. هر نورون دارای یک جسم سلولی و چند استطاله به نام نوریت ( Neurite ) است. نوریت هایی که پیام را دریافت و به جسم سلولی منتقل می کنند دندریت ( Dendrite ) نامیده می شود. یک نوریت بلند که پیام را از جسم سلولی به محل دیگری هدایت می کند اکسون ( Axon ) گفته می شود.
انواع نورون ها
1- نورون تک قطبی ( Unipolar ) : فقط یک نوریت دارد که به فاصله ی کوتاهی از جسم سلولی به دو شاخه تقسیم می شود که یکی از انها بطرف محیط و دیگری به C.N.S می رود. مانند نورون های عقده ی ریشه ی خلفی نخاع
2- نورون دو قطبی ( Bipolar ) : از هر انتهای جسم سلولی این نورون ها یک نوریت خارج می شود. مانند سلول های دوقطبی شبکیه ی چشم و سلول های موجود در عقده های حلزونی و دهلیزی گوش داخلی.
3- نورون چند قطبی ( Multipolar ) : تعدادی نوریت دارند که از جسم سلولی اغاز می شوند که یکی از انها اکسون و بقیه دندریت هستند. اکثر نورون های مغز و نخاع از این نوع هستند.
تقسیم بندی نورون ها بر اساس اندازه
1- نورون گلژی type 1 : یک اکسون بلند دارند که طول ان ممکن است به یک متر هم برسد. مانند سلول های هرمی قشر مغز و سلول های پورکنژ قشر مخچه و سلول های حرکتی نخاع
2- نورون گلژی type 2 : یک اکسون کوتاه دارند و دندریت های کوتاه ان ها یک نمای ستاره ای به ان ها می دهد. این نورون ها در قشر مغز و مخچه بسیار زیاد است و اغلب نقش مهار کننده دارند.
نوروگلیا
سلول هایی تحریک ناپذیر هستند که از C.N.S حمایت می کنند. اندازه ی سلول های نوروگلیا کوچکتر از نورون ها و تعداد ان ها 5 تا 10 برابر نورون ها می باشد و حدود نیمی از کل حجم مغز و نخاع را تشکیل می دهند و با نورون ها ارتباط متقابل دارند و برخلاف نورون ها قابلیت تقسیم نیز دارند.
انواع سلول های نوروگلیا
1- استروسیت ها 2- الیگودندروسیت ها 3- سلول های میکروگلیا 4- سلول های اپاندیمی
استروسیت ها
دو نوع استروسیت وجود دارد : استروسیت های رشته ای و استروسیت های پروتوپلاسمی. استروسیت های فیبرو عمدتا در ماده ی سفید یافت می شوند. استروسیت های پروتوپلاسمی عمدتا در ماده ی خاکستری هستند و استطاله های ان ها در بین جسم سلولی نورون ها قرار دارند.
بخش انتهایی اکثر استروسیت ها بر روی عروق خونی قرار گرفته و پهن می شوند و به نام پاهای دور عروقی هستند و در نتیجه انها سطح خارجی مویرگ ها را تقریبا بطور کامل می پوشانند.
عملکرد استروسیت ها
1- حمایت کننده ی سلول ها و الیاف عصبی
2- در جنین، به عنوان یک داربست برای مهاجرت نورون های نابالغ عمل می کنند.
3- با پوشاندن محل سیناپس بین نورون ها به عنوان یک عایق الکتریکی عمل کرده و از تحریک ناخواسته ی پایانه های اکسونی مجاور جلوگیری می کنند.
4- از انتشار نوروترنسمیتر ازاد شده در سیناپس ها چلوگیری می کنند.
5- یون های پتاسیم اضافی را از محیط خارج سلولی را برداشت می کنند.
6- گلیکوژن را در سیتوپلاسم خود ذخیره می کنند. گلیکوژن در پاسخ به نوراپی نفرین به گلوکز تبدیل شده و به نورون های مجاور می رود.
7- با عمل فاگوسیتوز، پایانه های عصبی در حال تحلیل را می بلعند.
8- بعد از مرگ نورون ها در اثر بیماری، استروسیت ها تکثیر یافته و فضاهایی را که قبلا نورون ها اشغال کرده بودند پر می کنند که به این پدیده گلیوز جایگزین ( Gliosis ) گفته می شود.
الیگودندروسیت ها
این سلول ها سازنده ی غلاف میلین در C.N.S می باشند. غلاف میلین در P.N.S توسط سلول های شوان ساخته می شود.
سلول های میکروگلیا
کوچکترین سلول های نوروگلیا هستند و منشاء ان ها از ماکروفاژهای خارج دستگاه عصبی است. در دستگاه عصبی سالم غیرفعال بوده و در بیماری ها تکثیر یافته و عمل فاگوسیتی دارند.
سلول های اپاندیمی
حفرات مغز و کانال مرکزی نخاعی را می پوشانند و به شکل مکعبی یا منشوری ساده بوده و دارای میکروویلی و مژک می باشند و حرکات ان ها به جریان مایع مغزی – نخاعی (C.S.F) کمک می کند.
انواع سلول های اپاندیمی :
1- اپاندیموسیت : بطن های مغز و کانال مرکزی نخاع را مفروش می کند و کار ان به گردش در اوردن C.S.F و جذب ان است.
2- تانی سیت : کف بطن سوم مغز را مفروش می کند و مواد را از C.S.F به سیستم باب هیپوفیز منتقل می کند.
3- سلول اپاندیمی کوروئیدی : سطح شبکه های کوروئیدی را پوشانده و مایع C.S.F ترشح می کنند.
نخاع ( Spinal Cord )
به شکل استوانه ای بوده و طول ان در اقایان 45 و در خانم ها 43 سانتیمتر است که 3/2 فوقانی کانال مهره ای را اشغال کرده است. در بالا از foramen magnum استخوان اکسیپیتال شروع و در ادامه ی بصل النخاع قرار می گیرد و در بزرگسالان در حد کنار تحتانی مهره ی L1 خاتمه می یابد. در نوزادان طول نخاع نسبتا بیشتر است و در جد کنار فوقانی مهره ی L3 خاتمه می یابد. در اطراف نخاع سه لایه ی مننژ و C.S.F است که از ان محافظت می کنند.
نخاع در ناحیه ی گردنی - که مبداء شبکه ی بازویی است - و در ناحیه ی سینه ای تحتانی و کمری – که مبداء شبکه ی کمری- خاجی است - به شکل یک دوک بزرگ شده و به این دو ناحیه Cervical enlargement ( در سگمان های C3 – T12 ) و Lumbar enlargement ( در سگمان های نخاعی L1 – S3 ) گفته می شود.
نخاع در پایین به مخروط انتهایی ( Conus medullaris ) ختم می شود که از راس ان استطاله ای از نرم شامه به نام رشته ی انتهایی ( Filum terminalis ) فرود می اید که 20 cm طول دارد و 15 cm ابتدایی ان در داخل فضای زیر عنکبوتیه است و تا S2 ادامه دارد به نام فیلوم ترمینالیس داخلی و 5cm انتهایی ان به نام فیلوم ترمینالیس خارجی است که از S2 تا دنبالچه امتداد دارد.
در وسط سطح قدامی نخاع یک شیار طولی عمیق به نام شیار قدامی میانی و در سطح خلفی یک شیار کم عمق به نام شیار خلفی میانی وجود دارد.
در کل طول نخاع 31 جفت عصب نخاعی که هر کدام دارای یک ریشه ی حرکتی یا قدامی و یک ریشه ی حسی یا خلفی است. در ریشه ی خلفی عقده ی ریشه ی خلفی وجود دارد که سلول های ان مبداء الیاف عصبی محیطی و مرکزی است. بنابراین نخاع 31 سگمان یا قطعه دارد شامل 8 سگمان در نخاع گردنی ، 12 سگمان در نخاع سینه ای، 5 سگمان در نخاع کمری ، 5 سگمان در نخاع ساکرال و 1 سگمان در نخاع دنبالچه .
از انجایی که طول نخاع کمتر از کانال مهره ای است و از طرفی اعصاب نخاعی از فاصله ی بین تمام مهره ها خارج می شوند، اعصاب مربوط به نواحی پایین ( کمری- خاجی ) بطور عمودی در طرفین ناحیه ی مخروطی پایین می ایند و یک ظاهر دم اسب یا Cauda equine به انتهای تحتانی نخاع می دهند.
ساختمان نخاع
نخاع دارای دو بخش محیطی و مرکزی است. قسمت مرکزی از ماده ی خاکستری و قسمت محیطی از ماده ی سفید تشکیل شده است.
ماده ی خاکستری
در برش عرضی به شکل H بوده و در تمام طول نخاع دارای دو شاخ یا ستون قدامی و دو شاخ یا ستون خلفی است. شاخ های قدامی و خلفی در دو طرف توسط یک رابط خاکستری باریک که حاوی کانال مرکزی نخاع است به هم می پیوندند. در سگمان های سینه ای و کمری فوقانی نخاع یعنی از T1 تا L2 – L3 یک شاخ به نام شاخ طرفی در دو طرف وجود دارد که محتوی نورون های سمپاتیکی نخاعی است. شاخ های قدامی محتوی نورون های حرکتی و شاخ های خلفی محتوی نورون های حسی است. شاخ های خلفی نسبت به شاخ های قدامی باریکتر و درازتر بوده و تا محیط نخاع امتداد دارند.
ماده ی خاکستری نخاع شامل سلول های عصبی و زوائد ان ها، نوروگلیا و عروق خونی می باشد.
سلول های عصبی شاخ قدامی نخاع دو نوع می باشند :
1- اکثرا سلول های بزرگ چند قطبی هستند که اکسون های ان ها بصورت الیاف وابران الفا قرار گرفته و عضلات اسکلتی را عصب دهی می کنند.
2- سلول های کوچک چند قطبی که اکسون ان ها در ریشه ی قدامی نخاع بصورت الیاف وابران گاما قرار گرفته و به الیاف عضلانی داخل دوکی در دوک های عصبی – عضلانی عصب می دهند.
3- از نظر کاربردی سلول های عصبی شاخ قدامی نخاع به سه گروه یا ستون اصلا تقسیم می شوند; داخلی، مرکزی و خارجی.
گروه داخلی در اکثر سگمان های نخاع وجود دارند و مسئول عصب دهی به عضلات اسکلتی گردن و تنه می باشد.
گروه مرکزی کوچکترین گروه است و در برخی از سگمان های گردنی و کمری – خاجی وجود دارند و شامل :
الف- در قسمت گردنی نخاع در سگمان های C3-5 هسته ی فرنیک را می سازند که به دیافراگم عصب می دهد.
ب – در پنج یا شش سگمان گردنی فوقانی هسته ی شوکی ( accessory) را می سازند که به عضلات استرنوکلید و ماستوئید و تراپزیوس عصب می دهد. اکسون های این سلول ها بخش نخاعی عصب زوج 11 ( accessory nerve ) را تشکیل می دهند.
ج – هسته ی کمری – خاجی ( لومبوساکرال ) که از سگمان نخاعی L2 تا اولین سگمان خاجی S1 امتداد داشته و توزیع اکسون های ان ها ناشناخته است.
د – در سگمان های S2-S3-S4 یک هسته در این گروه دیده می شود که به نام هسته ی Onuf است و نورون های ان ها اسفنکترهای انال و اورترای خارجی را عصب می دهند بنابراین در کنترل ادرار و مدفوع نقش دارند.
گروه های مختلف سلول های عصبی در شاخ خلفی نخاع
چهار گروه سلول عصبی ( هسته ) در شاخ خلفی نخاع وجود دارد که دو تا در سراسر طول نخاع ودو تای دیگر در سگمان های سینه ای و کمری هستند.
1- هسته ی ماده ی ژلاتینی که در راس شاخ خلفی نخاع است و در سراسر طول نخاع وجود دارد. این هسته الیاف اوران مربوط به درد و حرارت و لمس را از ریشه ی خلفی دریافت می کند.
2- هسته ی عمقی (Nucleus proprius): در جلوی ماده ی ژلاتینی در سراسر طول نخاع وجود دارد و بخش اعظم سلول های موجود در شاخ خلفی را به خود اختصاص می دهد و الیافی را از طناب سفید خلفی دریافت می کند که با حس موقعیت و حرکت (حس عمقی) تمایز دو نقزه و ارتعاش در ارتباط هستند.
3- هسته ی پشتی (ستون کلارک) یا دورسال: در قاعده ی شاخ خلفی قرار گرفته و از سگمان C8 تا L3-L4 امتداد دارد. اکثر سلول های بزرگ این هسته با پایانه های حس عمقی (دوک های عصبی عضلانی و دوک های تاندونی) در ارتباط هستند. این هسته در ارتباط با حس عمقی ناخوداگاه است که به مخچه می رود.
4- هسته ی اوران احشایی: در خارج هسته ی دورسال قرار گرفته و از سگمان T1 تا L3 امتداد دارد. این هسته اطلاعات اوران احشایی را دریافت می کند.
هسته های شاخ طرفی نخاع
شامل هسته های اینترمدیولترال و اینترمدیومدیال است که در سگمان های T1 تا L2 – L3 قرار گرفته و محتوی نورون های سمپاتیکی است و مبداء الیاف سمپاتیکی پیش عقده ای بوده که از طریق ریشه ی قدامی از نخاع خارج شده و به عقده های زنجیره ی سمپاتیک اطراف ستون مهده های سینه ای و کمری فوقانی می روند.
علاوه بر ان یک گروه مشابه از سلول ها که در سگمان های S2-S3-S4 یافت می شود که از نوع نورون های پاراسمپاتیکی بوده و مبداء الیاف پاراسمپاتیک پیش عقده ای هستند و تحت عنوان اعصاب اسپلانکنیک لگنی از ریشه های قدامی S2-S3-S4 خارج شده و به اجشای شکمی و لگنی می روند.
کانال مرکزی نخاع
در وسط رابط خاکستری بوده بوده و ان را به دو قسمت رابط خاکستری قدامی – بخشی از رایط خاکستری که در جلوی کانال مرکزی قرار می گیرد – و رابط خاکستری خلفی – بخش پشت کانال مرکزی – تقسیم می کند. کانال مرکزی در سراسر نخاع بوده و در بالا در امتداد کانال بصل النخاع قرار می گیرد و در پایین در ناحیه ی مخروط انتهایی گسترش یافته و به نام بطن انتهایی است. کانال مرکزی نخاع محتوی C.S.F است و با اپاندیم مفروش شده است. بنابراین کانال در پایین مسدود است اما در بالا به بطن چهارم باز می شود.
ماده ی سفید نخاع
شامل الیاف عصبی، نوروگلیا و عروق خونی است و رنگ سفید ان به دلیل درصد بالای الیاف عصبی میلین دار است.
ماده ی سفید نخاع به سه ستون ( Funiculus ) یا طناب تقسیم می شود. ستون قدامی در هر طرف در فاصله ی شیار قدامی میانی و نقطه ی خروج ریشه ی قدامی قرار دارد. ستون خارجی در فاصله ی بین خروج ریشه های خلفی و قدامی و ستون خلفی در فاصله ی بین ریشه ی خلفی و شیار میانی خلفی قرار دارد. ستون خلفی در نخاع گردنی و قسمت فوقانی نخاع سینه ای توسط شیار بینابینی به دو دو دسته یا فاسیکولوس گراسیلیس در داخل و کونئاتوس در خارج تقسیم می شود.
ماده ی سفید نخاع محتوی نوارها یا راه های عصبی ( Pathway=tract ) است و این نوارها دارای هم پوشانی قابل توجهی هستند. نوارهای عصبی را بر اساس محل شروع و خاتمه از ماده ی خاکستری C.N.S و همچنین بر اساس کارکرد نام گذاری می شوند و ان ها را به نوارهای صعودی، نزولی و بین سگمانی تقسیم می کنند.
منبع: نورواناتومی اسنل 2010
زندگی عبارتست از علم و هنر.